Ziemia, rola, ojcowizna…

01 maja, 2016 Paweł Talbierz Agroporady 0

Ziemia, rola, ojcowizna, a w końcu macierz. To tylko niektóre z określeń ziemi pochodzące z minionych stuleci. Nacechowane emocjonalnie świadczą o więzi, jakie łączą ludzi z tą cienką warstwą zwietrzałej skały pomiędzy „niebem a piekłem”. Zanim człowiek zaczął uprawiać ziemię, prowadził gospodarkę koczowniczo-zbieracko-łowiecką. Dopiero ok. 10 tys. lat p.n.e. nastąpiła tzw. „rewolucja neolityczna”, zwana też epoką kamienia gładzonego. Rozwój narzędzi umożliwiających uprawę ziemi był głównym motorem osiedlania się człowieka, uprawy roli i hodowli zwierząt.

Dziś ziemia dla przeciętnego Kowalskiego jest dobrem materialnym porównywalnym z samochodem czy domem. Staje się ona wartością jedynie wtedy, gdy może być przeznaczona pod inwestycje. Tylko ci, którzy utrzymują się z rolnictwa, potrafią docenić jej wartość, a i tak już też nie w takim samym stopniu jak kiedyś. Zmienia się też podejście do ziemi odziedziczonej po przodkach, ze świętości stała się towarem. Obecnie liczą się mądre inwestycje gospodarza, a nie ilość i jakość posiadanej przez niego ziemi.

Gleba – naturalna, biologicznie czynna, powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej (litosfery), ukształtowana poprzez procesy glebotwórcze ze zwietrzeliny skalnej w wyniku oddziaływania klimatu i organizmów żywych, przy określonej rzeźbie terenu, w określonym przedziale czasu, często przy wpływie działalności człowieka.

Gleba jako „żywicielka” wszelkich stworzeń, jest tworem dynamicznym, o czym rzadko pamiętamy. Dynamika ta cechuje się ciągłymi zmianami biochemicznymi zachodzącymi pod wpływem czynników zewnętrznych, a zmiany te określamy mianem procesu glebotwórczego. Mechanizm zmian postrzega się jako całokształt zjawisk fizycznych, chemicznych i biochemicznych zachodzących w powierzchniowej warstwie skorupy ziemskiej, w wyniku których ze zwietrzeliny skalnej w określonych warunkach rzeźby terenu i klimatu kształtuje się profil glebowy.

Do czynników kierujących procesem glebotwórczym zaliczyć można:

  • rodzaj skały macierzystej,
  • biosferę,
  • ukształtowanie powierzchni,
  • hydrosferę,
  • czas.

Powstawanie gleby jest procesem złożonym, w którym udział bierze wiele czynników zewnętrznych, jak i wewnętrznych, nieraz działających przeciwstawnie do siebie. Decydujące znaczenie w tych zmianach ma czynnik, któremu nie da się przeciwdziałać. W określonych warunkach takimi czynnikami może być klimat i nierozerwalnie woda (im klimat cieplejszy i wilgotniejszy, tym szybciej zachodzą procesy glebotwórcze) czy typ skały macierzystej.

leszek_blog01
Proces tworzenie się gleby wg J. Hanes, 1997.

Na terytorium Polski wydzielić możemy nastepujące strefy:

 

Strefa

Warunki klimatyczne

Przykładowe rodzaje gleb

umiarkowana, ciepła i wilgotna

ciepłe deszczowe lata i łagodne zimy

gleby brunatne (na glinach)

umiarkowana, chłodna i wilgotna

ciepłe deszczowe lata i krótkie chłodne zimy

gleby bielicowe (na piaskach, ubogie w próchnicę)

gleby brunatne (na glinach, bogate w próchnicę)

 

umiarkowana, chłodna i sucha

 

ciepłe lata, suche i mroźne zimy

gleby płowe (na piaskach, uboższe od brunatnych)

czarnoziemy (na lessach, bardzo bogate w próchnicę i bardzo żyzne)

Bez względu na strefę klimatyczno-roślinno-glebową występują gleby śródstrefowe. Przykładami ich są:

  • mady – powstają podczas wylewów rzek w dolinach i deltach; są żyzne i bogate w próchnicę;
  • rędziny – powstają na podłożu wapiennym, głównie w klimatach umiarkowanych; są zasobne w próchnicę, żyzne, ale trudne do uprawy;
  • czarne ziemie – powstają na obszarach zanikających bagien i jezior; bogate w próchnicę, bardzo żyzne, ale trudne do uprawy;
  • gleby bagienne – powstają na bagnach, osuszenie bagien zwiększa ich żyzność;
  • gleby górskie – na ogół nie posiadają wykształconego profilu glebowego, mało żyzne.
Klasyfikacja gleb Polski

leszek_blog02

Dominującymi typami gleb na obszarze Polski są:

  • gleby brunatnoziemne – powstają one w klimacie umiarkowanym, przede wszystkim pod roślinnością lasów liściastych i mieszanych. Powstają z utworów różnego pochodzenia geologicznego i uziarnienia, zarówno ze skał zasobnych w zasady, jak i skał kwaśnych (np. zwietrzeliny granitów, gnejsów). Odczyn tych gleb jest od silnie kwaśnego po obojętny. Brunatna barwa gleb pochodzi od związków żelaza, brunatnych związków próchniczych oraz kompleksów żelazisto-próchniczno-ilastych, które w postaci cienkich otoczek powlekają ziarna glebowe. Gleby te stanowią ponad połowę powierzchni Polski.
  • gleby rdzawoziemne – rząd gleb powstałych z piasków, którego cechą charakterystyczną są otoczki żelaziste na ziarnach piasku, powodujące rdzawe zabarwienie podpróchnicznego poziomu genetycznego. Rząd ten obejmuje gleby powstałe przy pomocy procesu rdzawienia (powstawania na ziarnach piasku nieruchliwych otoczek z kompleksów próchniczno-żelazistych) lub też dodatkowo wytrącania – w obrębie poziomu podpróchnicznego – żelaza z zasobnych w ten pierwiastek wód gruntowych. Skałą macierzystą są piaski różnej genezy, co ma kluczowe znaczenie dla fizycznych i chemicznych właściwości tych gleb. Mają niewielką wartość dla rolniczej uprawy roślin (mała retencja wody i zasoby składników pokarmowych dla roślin). Pod uprawę lasów uważane są za gleby dobre, choć podatne na degradację. Naturalnie porastają je bory mieszane i lasy mieszane. Gleby te stanowią ok. 14% powierzchni Polski.
  • gleby bielicoziemne – rząd gleb na genezę których ma wpływ przede wszystkim proces bielicowania. Proces bielicowania polega na wymywaniu z górnych poziomów glebowych produktów rozkładu minerałów glebowych i próchnicy i wytrącaniu się ich w dolnej części profilu glebowego. Tworzy się przez to charakterystyczny dla tego rzędu układ poziomów: poziom organiczny, poziom próchniczny, biały poziom wymywania, rdzawy poziom wzbogacenia, skała macierzysta. Skałą macierzystą gleb bielicoziemnych są ubogie piaski. Odczyn gleby jest kwaśny lub silnie kwaśny. Kompleks sorpcyjny jest wysycony prawie całkowicie kationami o charakterze kwasowym. Gleby te stanowią ok. 12% powierzchni Polski.
  • gleby czarnoziemne – rząd gleb charakteryzujący się znaczną zawartością próchnicy. Akumulacja próchnicy – w różnych warunkach uwilgotnienia – jest w nich dominującym procesem glebotwórczym. Gleby czarnoziemne zazwyczaj posiadają wierzchnie poziomy próchniczne głębsze niż inne rzędy gleb, a także większą zawartość procentową próchnicy. Możliwe jest zachodzenie innych procesów glebotwórczych (m.in. brunatnienie, płowienie, przemieszczanie węglanów), jednak nie są to procesy dominujące. Akumulacja próchnicy może się odbywać w warunkach okresowego niedoboru wody, pod roślinnością trawiastą lub leśno-stepową (czarnoziemy), a także w warunkach okresowo nadmiernej wilgotności pod lasami (czarne ziemie). Intensywne przemiany materii organicznej, z reguły bogatej w azot, przy udziale edafonu glebowego, prowadzą do powstania związków próchnicznych o przewadze kwasów huminowych i humin. Znaczna część z nich trwale łączy się z minerałami ilastymi, tworząc połączenia organiczno-mineralne. Skałami macierzystymi gleb czarnoziemnych najczęściej są pyły (w tym lessy), gliny, rzadziej iły, piaski fluwioglacjalne lub skały węglanowe. Gleby te zajmują w przybliżeniu 1% powierzchni Polski.

 

opracował: Leszek Szewczuk